KOTA KINABALU: 27 April 2026 – Hari pertama Mesyuarat Pertama Penggal Kedua Dewan Undangan Negeri Sabah Yang Ke-17 menyaksikan seorang Ahli Dewan Undangan Negeri (ADUN) Dilantik, YB Datuk Roger Chin, tampil mengemukakan soalan tajak berkaitan pelaksanaan keputusan Mahkamah Tinggi mengenai Geran Khas 40% untuk Sabah.
Dalam perbahasan usul menjunjung kasih atas Titah Yang di-Pertua Negeri, beliau menegaskan bahawa isu tersebut bukan lagi kabur selepas mahkamah membuat keputusan tegas pada 17 Oktober 2025. Justeru, persoalan yang perlu dijawab bukan lagi berkaitan tafsiran undang-undang, tetapi adakah terdapat kemahuan politik untuk melaksanakan hak perlembagaan yang telah diiktiraf itu.
Roger mengingatkan Dewan bahawa Sabah telah menunggu terlalu lama sejak 1974, iaitu tempoh yang diputuskan oleh mahkamah sebagai “tahun-tahun yang hilang” di mana pelanggaran tanggungjawab perlembagaan berlaku. Mahkamah, menurutnya, telah memutuskan bahawa kegagalan melaksanakan semakan yang diwajibkan sejak 1974 merupakan pelanggaran, dan hak 40% Sabah bukan bersifat budi bicara tetapi hak perlembagaan yang masih tertunggak dan perlu dibayar.
“Selepas tempoh yang begitu lama, terus bercakap dalam kerangka ‘proses’ dan ‘perbincangan’ tidak lagi mencukupi. Pada satu tahap, perlu ada garis pemisah antara menjelaskan dan melaksanakan,” tegasnya.
Beliau menyatakan bahawa walaupun notis usul yang dikemukakannya sebelum ini tidak diterima atas alasan sub judice, beliau tetap membangkitkan perkara yang menjadi haknya untuk dibangkitkan — iaitu soal akauntabiliti pelaksanaan, bukan untuk mengulas merit kes yang masih dalam proses rayuan.
Salah satu soalan paling konkrit yang diajukan oleh Datuk Roger Chin adalah berkaitan ketiadaan pembayaran mengikut formula perlembagaan untuk tahun-tahun terkini.
“Mengapa masih tiada pembayaran mengikut formula perlembagaan bagi tahun 2022, 2023, 2024, dan kini 2025?” soal beliau.
Roger menegaskan bahawa apa jua kesukaran dalam mendapatkan semula data puluhan tahun lalu tidak wajar wujud untuk tahun 2022 dan seterusnya. Data hasil telah dikutip, angka diketahui atau boleh diketahui. Malah, beliau mencadangkan agar kerajaan memulakan dengan tahun 2025 jika masih ada keraguan terhadap data sejarah.
“Tiada alasan data hilang. Tiada alasan ketidaktentuan sejarah. Hanya persoalan sama ada, ada kemahuan untuk bertindak,” ujarnya.
Dalam ucapannya, Roger turut mengaitkan isu ini dengan keperluan Sabah untuk mempunyai kawalan terhadap hasil yang dijana di negeri sendiri. Selagi Sabah tidak mempunyai kawalan penuh, katanya, negeri ini akan terus bergantung kepada angka yang dikira di tempat lain, dijelaskan kemudian, dan dipertikaikan berulang kali.
Beliau mencadangkan supaya Sabah bergerak ke arah kutipan hasil di sumber sebagai mekanisme untuk memastikan kepastian, ketelusan, dan keupayaan untuk mengesahkan jumlah yang perlu diterima.
“Sebab itu saya bercadang membawa usul berkaitan kutipan di sumber. Kerana ini bukan sekadar soal hak. Ia soal kepastian. Ia soal memastikan apa yang perlu diterima boleh diketahui, disahkan dan dikutip tanpa pertikaian,” kata beliau.
Beliau secara terus bertanya kepada Ketua Menteri sama ada kerajaan negeri menyokong prinsip kutipan hasil di sumber dan apakah langkah yang sedang diambil untuk merealisasikannya.
Roger juga mengingatkan bahawa proses rundingan yang sedang berjalan tidak boleh dibiarkan berlarutan tanpa garis masa yang jelas. Beliau menegaskan bahawa penangguhan yang berpanjangan, apabila melibatkan kewajipan perlembagaan, bukanlah sesuatu yang neutral.
“Perlu ada garis masa yang jelas. Kerajaan negeri perlu menyatakan dengan terang: berapa lama rundingan ini akan diteruskan — dan bila tindakan lain akan diambil jika tiada persetujuan? Kerana tanpa garis masa, rundingan tidak menyelesaikan masalah. Ia hanya melanjutkan kelewatan,” tegasnya.
Beliau mencadangkan supaya jika tiada persetujuan dicapai, perlu ada mekanisme yang lebih tersusun seperti penilaian bebas atau kaedah lain yang sesuai, bagi memastikan kitaran kelewatan tidak berulang.
Selain itu, beliau menekankan keperluan untuk ketelusan dalam proses semasa. Menurutnya, rakyat Sabah berhak mengetahui kemajuan yang dicapai, kecuali perkara yang tertakluk kepada undang-undang rahsia rasmi.
“Tanpa ketelusan, jaminan hanyalah kata-kata. Dengan ketelusan, keyakinan boleh dipulihkan,” katanya.
Roger meminta Ketua Menteri supaya menjawab dengan jelas dan khusus, serta memberikan garis masa yang nyata mengenai langkah-langkah yang telah diambil untuk melaksanakan keputusan mahkamah.
Mengakhiri ucapannya, Roger menegaskan bahawa isu ini bukan isu parti politik, bukan isu kerajaan atau pembangkang, tetapi isu Sabah. Beliau menyeru agar Dewan ini bersuara dengan satu pendirian yang jelas bahawa Sabah perlu menerima hak perlembagaan, perintah mahkamah perlu dihormati, dan bahawa Sabah tidak boleh terus menunggu tanpa had.
“Ini bukan soal politik. Ini bukan soal pihak. Ia soal sama ada Perlembagaan masih bermakna. Dan sama ada kita bersedia mempertahankan apa yang telah kita akui,” katanya.
Beliau menutup perbahasannya dengan satu soalan yang mendasar: “Jika hak perlembagaan telah diiktiraf di mahkamah tetapi masih tidak dilaksanakan, maka kita perlu bertanya dengan jujur: apakah nilai sebenar Perlembagaan itu? Adakah ia akan dihormati — atau kita akan diminta menunggu lima puluh tahun lagi?”
Titah Yang di-Pertua Negeri sebelum ini menyentuh tentang hala tuju Sabah Maju Jaya 2.0 yang memerlukan pembiayaan dan kepastian fiskal. Justeru, desakan ADUN Dilantik ini secara langsung mengaitkan kemampuan negeri untuk melaksanakan pembangunan dengan kesediaan kerajaan persekutuan dan negeri untuk menghormati hak perlembagaan Sabah.
